Introduction to Book Indexing


sayfa1/5
d.ogren-sen.com > öykü > Evraklar
  1   2   3   4   5


Introduction to Book Indexing 2



Introduction to Book Indexing


KİTAP İNDEKSLEMEYE GİRİŞ

Open-system vs. Closed-system Indexing – Kapalı Sistem İndekslemeye Karşı Açık Sistem

Kapalı sistemli indeksleme, açık sistemli indeksleme ilişkili bilgileri içermekte olan bir ya da daha fazla dokümanın erişimine yardımcı olmak için tasarlanmışken, insanlara bir doküman içindeki ilişkili bilgilerin bir bölümüne ya da bölümlerine erişme konusunda yardımcı olmaktadır. İnternet tarama motorları açık sistemli indekslemeye örnektir. Kitap arkası indeksi ise kapası sistemli indekselemeye örnektir. Açık sistemli indeksleme daha çok büyümekte olan koleksiyonlar için kullanmakta iken kapalı sistemli indekslemenin odaklandı saha ise özel bir form içindeki sabit olan metinlerdir. Bu metinde kapalı sistemli indekslerin hazırlanması üzerinde durulacaktır.

The Long History of Indexes – İndekslerin Uzun Geçmişi

İndeks en eski bilgi erişim araçlarından biridir. En eski yazıcı kolayca göz gezdirilemeyen bir doküman ürettiğinde bir indeks gereksinimi doğdu. Hans Wellisch şöyle yazmaktadır:

Genel kabule göre kitap indeksleme matbaanın icadından sonra başlamadı. İndeksleme 13. Yüzyılda üniversitelerin yükselmesi ile başladı. Her ne kadar aynı iki el yazması kesinlikle birbirine benzeme ve el yazmalarında folyo veya sayfa numaraları nadiren kullanılsa da, dini eserler, azizlerin yaşamları, tıp ve hukuk envanterleri, dini nasihatlerin tümüne ilişkin indeksler sayfaları numaralama yerine bölüm ve kısım numaralarından yararlanmak suretiyle toplanıp liste haline getirilmekteydi.

Bella Hass Weinberg (1997) 12. Yüzyılda yazılan bir İbrani el yazması kaynak indeksinin ilk indeks olduğunu belirtmektedir. Her ne kadar ilk indeksin kesin tarihi bir tartışma konusu olsa da biz emin şekilde ilk indeks tarihinin sözü geçen yüzyılın birkaç yüzyıl civarında olduğunu söyleyebiliriz. Fakat İndeks Nedir sorusunun cevabı aşikar değildir.

What Is an Index?

Amerika Birleşik Devletleri Ulusal Bilgi Standartları Organizasyonu indeksi ‘dokümana veya dokümanın bölümlerine erişimi kolaylaştırmak için dokümanların başlıklarını veya özelliklerini belirleme ve saptama şeklinde tasarlanmış sistematik bir rehber’ şeklinde tanımlamaktadır (Anderson and NISO 1997, 39).

ISO’nun ISO999 standardı bir indeksi ‘indekslenmiş doküman veya koleksiyonun düzeninden farklı, kullanıcıların herhangi bir dokümandaki ya da bir koleksiyon içindeki özel dokümanlardaki bilgiye erişebilmesini sağlayan belirteçlerin alfabetik veya diğer bir düzenleme yöntemine göre sıralanması’ şeklinde tanımlamaktadır.

G. Norman Knight’a göre indeks: İndeks kitaplar, süreli yayınları ve diğer tür yayınlardaki kelimelerin, kavramların veya diğer erişilmesi gereken unsurların yerleşim yerlerini gösteren sistematik kılavuzdur.

What an Index Is Not

İndeks bir dokümanda yazılan bütün kelimeleri gösteren bir liste ve diğer bir deyişle alfabetik liste değildir. Bu tür listelerde analiz etme ve sentez yapma özellikleri bulunmaz. Bunlar basit şekilde bütün kelimeleri sıralayan bir listedir. Her ne kadar alfabetik bir düzen içinde olsalar da alfabetik listeler, diğer araçlar tarafından karşılanamayan içeriğe yönelik entelektüel bir bakışa sahip değildirler (Kasdorf, 2003, Ivi).

İndeks kitaba ilave edilen basit bir ek değildir. İndeks, ayrı ve belirgin yazılı bir dokümandır. İndeksler yazılır, oluşturulmazlar. Yaratıcı çalışmalar olarak indeksler telif hakkı kısıtlamalarına riayet ederler (ticari indeksler için).

İndeks içindekiler tablosundan daha karmaşık bir sürüm değildir. İndeks ne de basitçe kitabın bir bölümlerini gösteren bir listedir. İndeks aynı zamanda bir araya getirilebilen herhangi bir alfabetik liste altında ifade edilebilecek şemsiye bir kavram da değildir. İndeks yalnızca bir amacı hizmet eder: Okuyucuların etkin şekilde bilginin yerleşik olduğu kısımlara ulaşabilmelerine imkân verir.

The Purpose of an Index

Bir indeksin amacı konusunda en kuvvetli tartışmalardan biri British Standard içinde bulunabilir:

  1. İndeksi oluşturulan materyalde ilişkili bilgiyi tespit etmek ve yerleşim yerini göstermek

  2. Asıl konu ve konunun geçici hususlarını ayırmak

  3. Potansiyel kullanıcılar için önemli olmayan geçici hususları kapsam dışında tutmak

  4. Konu başlıkları serisini (listesini) oluştarabilmek için dokümanda işlenmiş olan kavramları analiz etmek

  5. Kavramlar arasındaki ilişkiyi imlemek (işaretlemek)

  6. Konu hakkında bilgiyi bir araya getirmek

  7. İndeks giriş unsurları arasında ana başlıklar ve alt başlıkların sentezini yapmak

  8. Kullanıcıların kullanacağını varsayacağımız başlıklar arasında çapraz başvurulur yöntemi ile yönlendirme yapma

  9. Sistematik ve kullanıcı dostu bir yaklaşım içinde indeks temel girişlerini düzenlemek.

İlk üç madde ilişkili olan ve ilişkili olmayan bilgi arasındaki farklılığı ortaya koyması için indeksçiye duyulan gereksinimi ortaya koymaktadır.

4. madde bir indeksteki iki önemli fonksiyonu ifade etmektedir. İlki kavramlar tespit edilir ve analiz edilirler. Kitaptaki kavramlar her zaman harfi harfine ifade edilemez. Örneğin köpeklerin yetiştirilmesi ile ilgili bir kitapta bazı paragraflar çeşitli köpek besinlerinin türlerini anlatıyor olabilir. İfade edilen kelimelerden hiç biri besin kelimesi değildir; fakat bezin kavramı indekste bulunmalıdır. İndeksçi satırları okur, metni analiz eder ve ilişki kavramların indekste yer alıp almamasına karar verir.

4. maddenin ikinci hususu dokümanın terminolojisini kullanmamı ifade etmektedir. Yazarın dilinin alternatif terimlerin önünde tutması gerektiğini anlatmaktadır. İndeksçi dokünanın kendisini yansıtmayacak olan hariç bir taksonomi oluşturmamalıdır. Eğer yazar metinde autos kavramını kullanmışsa, autos kavramı hakkında bilgi indekste autos etiketine bağlanmalıdır, cars etiketine değil.

5 ve 6. Madde indekste karşılıklı ilişki ağı oluşturma ile ilgilidir. Bir indeksin terimlerinde (ana başlık ile alt başlıklar) temel hiyerarşi, kavramlar arasında ilişkinin yansıtılması üzerine kurulur. ‘Ayrıca bakınız’ çapraz başvuruları indekste karşılıklı ilişkileri yansıtmak için kullanılan araçtır. 6. Maddede ‘Konu hakkında bilgiyi bir araya getirmek’ ifadesi indeks ilişki ağının daha gizli bir yönüne işaret etmektedir. Okuyucu indekste özel bir terimi aradığında, terim hakkında bütün ilişkili bilgilere gönderme/referans bulabilmeli. Daha önceki örneği kullanarak aşağıdaki gibi bir indeks giriş terimleri bulabiliriz:



Yukarıdaki örnekte sayfa referanslarında gördüğümüz gibi beslenme ile ilgili bilgi kitabın çeşitli bölümlerinde geçmekteydi. İndeksi, beslenme hakkında ilişkisi olan bilgileri okuyucular için bir araya getirmiştir. İlişkili bilgileri saptamak ve uygun bir yerde bunları bir arada toplamak indekslemede daha zor olan hususlarından biridir. Çoğu zaman deneyimsiz indeksçiler metnin ayrıntılarına odaklanmakta ve önemli olan konuları göz ardı etmektedir.

Okuycu, gerekli ve ilişkili bilgilerin indekste yerli yerinde ve uygun olmadığını farkettiğinde, güvenlire azalacaktır. İndeks kullanıcıları aradıkları terimleri ve bu terimlerle ilişkili alt kavramları indekste bulabilmeli ve bütün ilişkili bilgilerin bir arada bulunduğuna güven duymalıdır.

8. madde, bir indekste çapraş referanslardan oluşan hayati unsuru ifade etmektedir, özellikle ‘bakınız’ referansı. Çapraz başvuru, indeks ilişki ağının vazgeçilmez parçasıdır. ‘Bakızın’ çapraz başvurusu bir indekste ilişkili bilgilerin dağınıklığını kontrol altına alır. İndeksçiler, indeks kullanıcılarının dilini önceden tahmin ederler ve dokümanın dili ile kullanıcıların dilini ortak bir noktada bir araya getirir.

Daha önce verilen ‘autos’ örneğinde her ne kadar otomobiller hakkında bilgi ‘autos’ teriminde listelenmeliyse de, ayrıca indekste çapraz başvuru da bulunmalıdır (cars, bakınız autos). Çapraz başvuruların mantıklı kullanımı, bir indeksin kullanılabilirliğini büyük ölçüde güçlendirebilir. Çapraz başvurular olmadan okuyucular kılavuza sahip olamazlar ve bu nedenle ilişki kavramlar hakkında bilgilere erişmek için çok daha fazla vakit harcamak zorunda kalacaklardır.

İzleyenler: İndeksleri Kim Kullanır - The Audience: Who Uses Indexes?

Biz indeks kullanıcılarını iki kategoriye ayırabiliriz: Kitabı okuyanlar ve okumayanlar. Başından sonuna kadar okunan kitaplar vardır. Okuyucu kuşkusuz yazarın diline aşina olur. Bunlar yazar tarafından kitapta kullanılan terimleri anlayıp bulabilecek okuyuculardır. Bu, yazarın terminolojisinin aynısını indekse yansıtma konusunda çok önemli nedendir. Tamamlanmış bir indeks kullanıcının bu yönünden doğan gereksinimini karşılayacaktır.

Kitabı okumayanların gereksinimlerini karşılamak ise çok daha zordur. Bu tür kişiler yazarın diline yabancıdırlar. Yazarın dilinden güçlük çeken okuyuculara yardımcı olma ve farklı okuyucuların beklentilerini karşılama anlamında yük indeksinin üzerindedir.

İddia ediyoruz ki çoğu indeks kullanıcısı yararlandığı kitabı bütün olarak okumamaktadır. Bu durum özellikle danışma kaynakları için doğrudur. Pek çok danışma kaynağı danışılması ve atıf yapılması için tasarlanmaktadır, bütünüyle okunması için değil.

Danışma kaynağı kategorisinde yer alan kitaplar çok geniş bir dağılıma sahiptir: Bilgisayar yazılım rehberleri, yemek kitapları, çalışanların hakları rehberleri, sitil el kitapları, ortak politikalar ve kurallar el kitapları and pek çok çeşit bahçe çalışmaları kitapları. Fakat bu tarz kitapların kullanıcıları birbirinden oldukça farklıdır. Bizim, ‘bu tür okuyucuların özel konu bilgisine sahip olacaklar mı’ sorusunu sormamız gerekmektedir. Bunlar indeksi nasıl kullanacaklar?

Özel Konu Bilgisi – Specialized Subject Knowledge

Bazı kitaplar açık biçimde kendi okuyucularının özel konu bilgisine sahip olmasına ihtiyaç duyar. Güllerin yetiştirilmesi hakkında genel bir ticari kitap, turunçgil ağaçlarının olduğu bir alanda kimyasal böcek yönetimi hakkında yazılan bir kitabın kullanıcılarından çok farklı bir kullanıcıya sahip olacaktır. Güllerin yetiştirilmesi kitabında yaprak bitleri (aphids) için bir indeks giriş unsuru yeterli olabilir, buna karşın böcek yönetimi kitabında Latin adlarını kullanarak farklı canlı türlerinin yanısıra bitki bitleri (aphidoidea) girişine ihtiyaç duyabiliriz.

Okuyucuların dil gereksinimleri saptamak ve tanımlamak da indekste erişimi daha kolaylaştıracaktır. Örneğin bilgi bilimi hakkında yazılmış, ‘arama teknikleri’ (search techniques) adında indeks girişinin erişim için yeterli olabileceği varsayılan bir kitapta, indeks ‘bulmak’ (find) ve ‘keşfetmek’ (locate) kavarmalarından arama yapan kullanıcılara erişim imkanı sunmayacaktır.

Özel bilgiye çok az gereksinim duyulduğu ya da hiç gerek duyulmadığı sanılan önemli önemli ticari bir kitapta indeksçiler okuyucuları tarafından aranabilen bazı maddelere yardımcı olmak zorundadır. Bir kelime işlemci program için oluşturulan bir danışma rehberi, bir metin tarama modülüne sahip olabilir. Bu durumda indeksçi, çoğu okuyucunun metin tarama ve erişim hakkında bilgiye sahip olabileceklerini varsayamaz. İndeksçi metin taramak ve keşfetmek isteyen okuyuculara yardımcı olur ve metin tarama girişleri konusunda okuyucuları yönlendiren çapraz referansları hizmete sunar.

Özel konu bilgisine sahip olan ya da bu bilgilere sahip olmayanlardan oluşan kullanıcıların tercih ettiği kitaplar vardır. Yemek kitabı güzel bir örnektir. Bir aşçı sosa bakar iken bir diğeri Madeira Sosuna daha fazla odaklanabilir ve arayabilir. Bütüncül bir yemek kitabı indeksi, her iki tür okuyucunun da ihtiyaçlarını önceden tahmin edip karşılayabilmelidir.

İndeksler nasıl Kullanılır? – How Are Indexes Used?

Kitapların türüne bağlı olarak, indekslerin kullanımı hakkında bir takım genel tahminler yapabiliriz. İstisnalar olmasına rağmen – bazı insanlar gerçekten de indeksleri okumaktadır – okuyucular özel bir başlık hakkında bilgi edinmek istedikleri için indekse yönelmektedirler. Bir indeks üzerinde iki kullanıcının yaklaşımına bakalım.

Vakti olan ve sabırlı bir indeks kullanıcısı Sally Serendipity ile başlayacağız. Sally’nin akşam yemeği için artan tavuğu kullanacağını varsayalım. O yemek kitabının indeksini çevirir ve ‘Ks.’ Maddesinde ‘kung pao chicken’ indeks girişini arar. Orada bulamaz, daha sonra ‘chicken’ maddesine bakar ve eğer orada da başarısız olursa ‘poultry’ (kümes hayvanları) maddesine bakar. Her ne kadar Sally üçüncü deneme gibi sinir bozucu durumlara karşı deneyimli olsa da, o aramasına devam edebilecektir. O indeksi rastgele bile tarayabilir ve daha uygun bir tarifi keşfedebilir, chicken with almonds in ginger sause (zencefil sos içinde bademli tavuk).

Spektrumun diğer tarafındaki zamanı ve sabrı olmayan Peter Perplexed’dır. Bilgisayar kılavuzlarından ve çevrimiçi yardım dosyalarından yararlanan kullanıcılar çoğunlukla bu kategori içinde yer alırlar. Peter’ın hızlı bir şekilde çözmek zorunda olduğu bir sorunu bulunmaktadır. O, patronuna çok kısa süre içinde göndermek zorunda olduğu bir raporun çıktısını almaya çabalamaktadır. Lazer yazıcı içine kağıt sıkışmaktadır. Kağıdı çıkarmak için yazıcıyı nasıl açacağını bilmemektedir. Peter yazıcısının kullanıma kılavuzusun eline alır. Kağıt sıkışıklıklarının çok sayıda diğer problemlerin yer aldığı ‘Troubleshooting’ bölümünde incelendiği görülmektedir. O, bu üç sayfalık bölüm indeksçi tarafından bütün olarak indekslenmiş olduğu için şanslıdır. Peter, ‘jammed paper’ için bir indeks girişi bulur. Başlık ayrıca ‘paper, jamming of and troubleshooting’ olarak da indekslenmiştir.

Daha ciddi durumları düşünün. Bir anne çocuğunun kolundan akan kanı nasıl durduracağı konusunda ev sağlık kılavuzunun indeksini çevirmektedir. Bu indeks kullanıcısının indeksin yapısını incelemeye ya da genel terim veya özel terimlerden hangisine bakacağı hakkında düşünmeye zamanı yoktur. Şanslı ise, indeksçi onun ihtiyacı olan çeşitli erişim noktalarına erişimi sağlamıştır.

Yazıcı kullanma kılavuzu ve ev sağlık kılavuzunun indeksleri her iki tür indeks kullanıcısının gereksinimlerine cevap verebilmelidir. Peter gibi kullanıcılar için indeks eylem odaklı olmalıdır. Bu indeks kullanıcıları indekslerde ‘jammed paper and stopping bleeding’ gibi terimleri keşfedebilmelidirler.

Bilgiye makul erişim uçları oluşturmak için indeksçinin kitabın okuyucularına yönelik bütüncül bir anlayışına sahip olmalıdır. Zengin bir bütüncül metin olarak (Eserin tümü-yazarın, editörün, yazıncının vb.nin kapakta, içindekilerde, gövdede, sonda vb.de yer alan bütün bölümleri), indeks kitabı okuyucu ile biraraya getirmektedir. Okuyucular indeksin yapısını düşünmeye ihtiyaç duymamaktadır veya indeksi taramaya çok fazla zaman harcamamaktadır.

İdeal İndeks – The Ideal Index

Kullanıcıların çoğu gereksinimini karşılayan iyi bir indeks, dikkatli düşünülmeden oluşturulmaz ve indekçinin tercihleri ile tasarlanır. Kuralları izlemek ve kural koymak için zaman vardır. İndeksçilerin her zaman misyonu bilgiye etkin erişimi sağlamaktır.

Mükemmel bir indeksin varlığı ya da yokluğu kesinlikle tartışılabilir.

Amerikan İndeksçiler Derneği (ASI), yıllık kitap indeksleme yarışmasının kararını verebilmek için ilkeler saptamıştır. ‘İndeksin içeriği’ ve ‘İndeks Girişlerinin Yapısı ve Doğruluğu’ adlarıyla iki bölümden oluşan ilkeler açık şekilde yüksek nitelikli bir indeksin çoğu bileşenini listelemektedir (American Society of Indexers 2004)

İNDEKSİN İÇERİĞİ

İndeks, metne yayılmış/serpilmiş olan veya farklı terminoloji içinde ifade edilmiş olan benzer kavramlar için referansları bir araya getirir. Bu, altbaşlıklar ile bir ana başlık oluşturmak süretiyle, çapraz başvuru, çifte gönderme araçlarını kullanmak suretiyle veya diğer uygun araçlar ile yapılabilir.

Metindeki bütün önemli maddeler indekste mutlaka gösterilmelidir. Fakat eğer indekslenmeyen bir materyal grubu varsa, bu mutlaka eserin giriş bölümünde ifade edilmelidir.

Metinde geçen madde ve kavramlar indekste uygun, kesin, doğru ve belirgin şekilde gösterilmelidir. İndeks başlıkları kullanımda ve biçiminde tutarlı olmalıdır. Eğer varsa başlıkların eş anlamlıları ve yazım versiyonları erişime yardımcı olmak niyetiyle düzenlenmelidir.

İndeks, metni doğrudan yansıtmalıdır ve indeksçinin kendi başık açılarını ve ilgilerini açıklamak için oluşturulan bir araç olmamalıdır.
  1   2   3   4   5

sosyal ağlarda paylaşma




Yasa




© 2000-2018
kişileri
d.ogren-sen.com